Wskaźnik TOTOX – co oznacza i dlaczego ma znaczenie przy wyborze omega-3?

Czym jest utlenianie tłuszczów i dlaczego jest problemem?

Utlenianie to reakcja chemiczna, w której kwasy tłuszczowe reagują z tlenem i stopniowo się degradują. EPA i DHA są szczególnie podatne na ten proces, bo mają wiele wiązań podwójnych w swojej strukturze, a każde z nich to potencjalne miejsce ataku tlenu. Im więcej wiązań podwójnych, tym szybsze utlenianie.

Proces przebiega dwuetapowo. 

• Najpierw tworzą się nadtlenki – pierwotne produkty utleniania, mierzone przez PV. Na tym etapie olej może jeszcze nie mieć wyraźnego zapachu.
• Potem nadtlenki rozpadają się na aldehydy i inne związki – wtórne produkty utleniania, mierzone przez AV. To właśnie aldehydy odpowiadają za charakterystyczny rybi, jełki zapach i smak.

Metale śladowe obecne w oleju rybnym – takie jak żelazo czy miedź – działają jak katalizatory utleniania, przyspieszając cały proces. To jeden z powodów, dla których oczyszczanie oleju z metali ciężkich podczas produkcji ma znaczenie nie tylko dla bezpieczeństwa, ale też dla świeżości końcowego produktu.

Co wpływa na wartość wskaźnika TOTOX?

Na końcowy TOTOX suplementu składa się wiele czynników.

• Surowiec i jego jakość – im szybciej ryba trafi do przetwórni po połowie, tym niższe wyjściowe utlenianie. 
• Technologia produkcji – destylacja molekularna pod próżnią i płukanie azotem to standardy u producentów dbających o jakość. Płukanie azotem oznacza zastąpienie tlenu w przestrzeniach produkcyjnych gazem obojętnym, który nie reaguje z kwasami tłuszczowymi – bez tego kroku nawet najlepszy surowiec może ulec utlenieniu podczas produkcji.
• Forma oleju – trójglicerydy (TG) to naturalna forma kwasów omega-3, stabilniejsza oksydacyjnie niż estry etylowe (EE), które powstają w procesie koncentracji oleju.
• Opakowanie – kapsułki chronią lepiej niż olej luzem, bo minimalizują kontakt z tlenem przy każdym otwarciu. Ciemne opakowania dodatkowo chronią przed światłem UV.
• Antyoksydanty w składzie – witamina E, ekstrakt z rozmarynu i palmitynian askorbylu spowalniają utlenianie. Ich obecność w składzie to dobry sygnał przy wyborze suplementu.
• Transport i przechowywanie – wysoka temperatura lub ekspozycja na słońce podczas transportu mogą znacząco podnieść TOTOX zanim produkt trafi na półkę.
• Dodatki smakowe i aromaty – badania pokazują, że sztuczne aromaty mogą paradoksalnie podwyższać TOTOX. Dlatego czysty skład jest tak istotny.

Nawet najlepszy surowiec straci na jakości, jeśli produkcja, opakowanie lub transport nie są odpowiednio kontrolowane.

Jak źródło omega-3 wpływa na wartość TOTOX?

Nie każde źródło omega-3 starzeje się tak samo. Oto najpopularniejsze źródła i ich wpływ na wskaźnik utleniania:

• Sardele i anchois – jedne z najlepszych surowców. Żyją krótko, bytują w czystych wodach oceanicznych i są przetwarzane szybko, co przekłada się na niskie wyjściowe TOTOX.
• Łosoś i dorsz – bardziej podatne na utlenianie ze względu na wyższą zawartość wielonienasyconych kwasów tłuszczowych.
• Olej z kryla – zawiera naturalną astaksantynę, silny antyoksydant spowalniający utlenianie. Jednak ta sama astaksantyna zakłóca optyczny pomiar AV, przez co klasyczny wskaźnik TOTOX może być dla tego oleju niewiarygodny.
• Olej z alg – produkowany w kontrolowanych warunkach fermentacyjnych, izolowany od tlenu i światła. Osiąga wyjątkowo niskie wyjściowe TOTOX i nie zawiera zanieczyszczeń metalami ciężkimi.
• Olej z wątroby dorsza (tran) – tradycyjne źródło omega-3, ale bardziej podatne na utlenianie ze względu na wysoką zawartość tłuszczów wielonienasyconych i sposób pozyskiwania.
• Olej z makreli i sardynek – podobnie jak anchois, należą do dobrych surowców ze względu na krótki czas życia i szybkie przetwarzanie.

Warto pamiętać, że olej rybny z różnych gatunków może bardzo się różnić jakością, nawet w obrębie tego samego rodzaju surowca. Gatunek ryby, miejsce połowu i szybkość przetworzenia mają tu większe znaczenie niż sama nazwa na etykiecie.

Osobnym przypadkiem jest olej z kryla – ze względu na zakłócenie pomiaru AV przez astaksantynę, porównywanie jego TOTOX z olejem rybnym może być mylące. Liczby mogą wyglądać podobnie, ale mierzyć coś innego.

Olej z alg to jedyne roślinne źródło gotowych form EPA i DHA – bez konieczności konwersji z ALA. To dobra opcja nie tylko dla wegan, ale też dla osób nietolerujących produktów rybnych lub szukających źródła omega-3 z wyjątkowo niskim wyjściowym TOTOX.