Jak jelita wpływają na mózg, nastrój i poziom energii? - obrazek wyróżinający

Jak jelita wpływają na mózg, nastrój i poziom energii?

Autor: Małgorzata Szakuła 16 paź 2026

Jelita i mózg pozostają w stałym kontakcie. Sygnały między nimi mogą wpływać nie tylko na trawienie, ale też na reakcję na stres, nastrój czy funkcje poznawcze. Dużą rolę odgrywa w tym mikrobiota jelitowa, choć jej wpływu nie można sprowadzić do prostego schematu, że dobre bakterie oznaczają lepsze samopoczucie. W tym artykule przeczytasz o roli jelit i mikrobioty w funkcjonowaniu mózgu.

Spis treści

    Jak działa oś jelito–mózg?

    Oś jelito–mózg to dwukierunkowy system komunikacji między przewodem pokarmowym a mózgiem. Informacje są przekazywane przez układ nerwowy, hormony, układ odpornościowy oraz substancje powstające w jelitach.

    Jedną z ważnych dróg jest nerw błędny, który przekazuje do mózgu sygnały pochodzące z narządów wewnętrznych. W komunikacji uczestniczą też produkty przemian bakterii jelitowych, np. krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe powstające podczas fermentacji części błonnika.

    Połączenie działa jednak w obie strony. To dlatego silny stres może wywołać ból brzucha lub potrzebę skorzystania z toalety, a przewlekłe dolegliwości ze strony jelit mogą wpływać na samopoczucie.

    Dlaczego jelita nazywane są drugim mózgiem?

    Określenie drugi mózg odnosi się do jelitowego układu nerwowego, czyli rozbudowanej sieci komórek nerwowych znajdujących się w ścianie przewodu pokarmowego. Może ona kontrolować wiele procesów trawiennych bez ciągłego sterowania ze strony mózgu.

    Jelitowy układ nerwowy reguluje m.in. przesuwanie pokarmu, wydzielanie substancji potrzebnych do trawienia oraz przepływ krwi w przewodzie pokarmowym. Nie oznacza to jednak, że jelita myślą lub podejmują decyzje. Określenie drugi mózg odnosi się do tego, że jelita mają własną rozbudowaną sieć nerwową, która potrafi samodzielnie kontrolować część procesów trawiennych a także odbierać bodźce z zewnątrz i przetwarzać je, by potem wysłać sygnał do mózgu.

    Jak mikrobiota jelitowa wpływa na mózg?

    Mikrobiota może wpływać na mózg kilkoma drogami:

    • Wytwarza krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe – m.in. maślan, octan i propionian, które powstają podczas fermentacji błonnika. Wspierają barierę jelitową i uczestniczą w regulacji odpowiedzi odpornościowej.
    • Wpływa na układ odpornościowy – zmiany zachodzące w jelitach mogą modyfikować sygnały zapalne docierające do innych części organizmu, także pośrednio do mózgu.
    • Uczestniczy w produkcji neuroprzekaźników – np w przemianach aminokwasów wykorzystywanych m.in. do produkcji serotoniny.
    • Wytwarza różne związki metaboliczne, które mogą brać udział w komunikacji w obrębie osi jelito–mózg.

    Nie oznacza to jednak, że pojedynczy gatunek bakterii może bezpośrednio sterować nastrojem, emocjami czy zachowaniem.

    Jak jelita mogą wpływać na 
samopoczucie i pracę mózgu? - infografika

    Jak kondycja jelit może wpływać na samopoczucie i funkcje poznawcze?

    Problemy jelitowe mogą odbijać się na samopoczuciu zarówno przez oś jelito–mózg, jak i bardziej bezpośrednio – przez ból, zaburzenia snu, niedobory składników odżywczych czy przewlekłe dolegliwości. 

    Czy jelita wpływają na psychikę?

    Mogą mieć związek z nastrojem, reakcją na stres i napięciem. Mikrobiota uczestniczy w komunikacji z układem nerwowym, ale nie da się na podstawie jej składu ocenić stanu psychicznego. Różne grupy mikroorganizmów jelitowych wpływają pośrednio na produkcję hormonów szczęścia i ważnych neuroprzekaźników, których ilość i funkcje mają bezpośrednie przełożenie do nastroju. 

    Znaczenie ma też sam przebieg ewentualnych dolegliwości jelitowych – przewlekły ból, biegunki czy zaparcia mogą obniżać komfort życia i zwiększać napięcie. Zmieniony skład mikrobioty, w którym są chorobotwórcze mikroorganizmy może prowadzić do endotoksemii, zaburzenia bariery jelitowej, bariery krew mózg i zaburzenia pracy układu nerwowego.  

    Czy problemy z jelitami mogą powodować zmęczenie?

    Tak, szczególnie jeśli prowadzą do:

    • gorszego wchłaniania składników odżywczych – np. żelaza, witaminy B12 lub folianów,
    • przewlekłego stanu zapalnego w przebiegu niektórych chorób jelit,
    • gorszego snu i mniejszej ilości jedzenia z powodu bólu, biegunek czy nudności.

    Zmęczenie nie jest jednak charakterystycznym objawem problemów z jelitami i może mieć wiele innych przyczyn.

    Czy jelita mogą wpływać na koncentrację i pamięć?

    Tak, ale nie tylko przez mikrobiotę. Wpływ mogą mieć zarówno sygnały powstające w jelitach, jak i skutki samych problemów trawiennych.

    Znaczenie mogą mieć m.in.:

    • krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe – uczestniczą w regulacji odpowiedzi zapalnej i komunikacji z układem nerwowym,
    • przemiany tryptofanu – mikrobiota może wpływać na szlaki związane z substancjami ważnymi dla pracy mózgu,
    • niedobory żelaza, witaminy B12 lub folianów – mogą pogarszać koncentrację i sprawność poznawczą,
    • ból, gorszy sen i zmęczenie – utrudniają skupienie niezależnie od samej mikrobioty.

    Zależność między składem mikrobioty a pamięcią czy koncentracją nie jest jednak na tyle dobrze poznana, by na jej podstawie oceniać sprawność mózgu.

    Czy jelita mogą mieć związek z mgłą mózgową?

    Mgła mózgowa oznacza m.in. trudności ze skupieniem, wolniejsze myślenie i problemy z przypominaniem sobie informacji. Może towarzyszyć niektórym chorobom przewodu pokarmowego, ale nie jest dowodem na dysbiozę. Jeśli utrzymuje się dłużej, trzeba brać pod uwagę także inne przyczyny, np. niedobory, zaburzenia snu, działanie leków czy choroby przewlekłe. Dobrze wtedy wykonać badanie w kierunku patogenów jelitowych.

    Czy serotonina i dopamina mają związek z jelitami?

    Tak. Większość serotoniny w organizmie powstaje w przewodzie pokarmowym, gdzie uczestniczy m.in. w regulowaniu ruchów jelit. Nie przechodzi jednak swobodnie do mózgu, dlatego serotonina jelitowa nie zwiększa bezpośrednio jej poziomu w układzie nerwowym.

    Mikrobiota może wpływać na przemiany tryptofanu, z którego organizm wytwarza serotoninę, oraz na szlaki związane z innymi neuroprzekaźnikami.

    Bakterie jelitowe uczestniczą także w przemianach związków związanych z dopaminą. Dopamina powstająca w jelitach nie trafia bezpośrednio do mózgu – jej związek z funkcjonowaniem układu nerwowego wynika przede wszystkim z pośredniej komunikacji w osi jelito–mózg.

    Czy stres ma wpływ na pracę jelit?

    Tak. Mózg może zmieniać ruchliwość przewodu pokarmowego, jego wrażliwość, wydzielanie oraz przepuszczalność bariery jelitowej. Dlatego reakcja na stres może być odczuwana właśnie w brzuchu.

    Jakie są objawy stresu w jelitach?

    U różnych osób stres może działać inaczej. Możliwe są m.in.:

    • ból lub skurcze brzucha,
    • biegunka albo częstsze wypróżnienia,
    • zaparcia,
    • nudności,
    • uczucie pełności,
    • nasilenie wzdęć.

    Stres może szczególnie wyraźnie nasilać już istniejące dolegliwości, np. w zaburzeniach interakcji jelito–mózg, do których należy zespół jelita drażliwego.

    Jak uspokoić jelita w czasie stresu?

    Jeśli dolegliwości nasilają się podczas napięcia, pomocne może być ograniczenie bodźców podtrzymujących reakcję stresową. W praktyce sprawdzają się techniki oddechowe, regularny sen, aktywność fizyczna, spokojne jedzenie, ćwiczenia oddechowe i inne techniki relaksacyjne.

    Nie warto jednak automatycznie przypisywać reakcji stresowej każdego bólu brzucha czy zmiany wypróżnień. Jeśli objawy utrzymują się, nasilają albo pojawiają się niezależnie od napięcia, wymagają ustalenia przyczyny.

    Jak wspierać funkcjonowanie osi jelito–mózg?

    Nie ma jednego produktu ani suplementu, który naprawia oś jelito–mózg. Największe znaczenie ma sposób odżywiania i styl życia, które jednocześnie wspierają funkcjonowanie przewodu pokarmowego, mikrobioty i układu nerwowego.

    Pomocne mogą być:

    • różne źródła błonnika – warzywa, owoce, strączki, pełne ziarna, orzechy i nasiona dostarczają składników wykorzystywanych przez bakterie jelitowe,
    • produkty fermentowane – np. kefir, jogurt czy kiszone warzywa,
    • regularny ruch – wspiera pracę przewodu pokarmowego i ogólną kondycję organizmu,
    • odpowiednia ilość snu – brak snu wpływa zarówno na funkcjonowanie mózgu, jak i przewodu pokarmowego,
    • ograniczanie przewlekłego stresu – zmniejsza jego bezpośredni wpływ na ruchliwość i wrażliwość jelit.

    Nie trzeba natomiast eliminować glutenu, nabiału czy innych grup produktów jeśli są one dobrze tolerowane.. Bez konkretnego wskazania takie ograniczenia mogą nie przynieść korzyści, a jednocześnie zmniejszyć różnorodność diety, co wpływa niekorzystnie na mikrobiom.

    Badania nad wpływem jelit na nastrój

    Mikrobiom jelitowy może wpływać na nastrój, samopoczucie psychiczne i funkcje poznawcze poprzez oś jelitowo-mózgową, obejmującą mechanizmy nerwowe, immunologiczne, metaboliczne i hormonalne. Zmiany w składzie mikrobioty obserwuje się m.in. u osób z depresją i innymi zaburzeniami nastroju, jednak mechanizmy tych zależności nie zostały jeszcze w pełni poznane.

    W przeglądzie naukowym opublikowanym w 2025 roku badacze z Uniwersytetu w Cassino i Południowego Lacjum przeanalizowali badania dotyczące wpływu mikrobioty na emocje i procesy poznawcze. Wskazali, że mikroorganizmy jelitowe mogą oddziaływać na szlaki serotoniny, dopaminy, GABA i glutaminianu, a także na stan zapalny, reakcję na stres i neuroplastyczność.

    Potencjalne metody wpływania na mikrobiom obejmują probiotyki, prebiotyki, psychobiotyki i przeszczep mikrobioty kałowej (FMT). Ich wykorzystanie w leczeniu zaburzeń psychicznych wymaga jednak dalszych badań, szczególnie nad skutecznością, bezpieczeństwem i indywidualnymi różnicami w odpowiedzi na terapię. [1]

    Wpływ jelit na mózg, nastrój i poziom energii FAQ - obrazek poglądowy

    FAQ

    Czy depresja ma związek z jelitami?

    Między depresją a mikrobiotą jelitową obserwuje się zależności, a komunikacja w osi jelito–mózg może uczestniczyć w procesach związanych z nastrojem. Nie oznacza to jednak, że zaburzona mikrobiota jest jedną prostą przyczyną depresji ani że jej zmiana może zastąpić leczenie. Depresja jest zaburzeniem o wielu możliwych uwarunkowaniach.

    Czy SIBO może powodować objawy psychiczne?

    U osób z SIBO mogą współwystępować obniżony nastrój, napięcie, zmęczenie czy problemy z koncentracją, ale nie można uznać ich za charakterystyczne objawy SIBO. Zależność może wynikać m.in. z przewlekłych dolegliwości trawiennych, wpływu choroby na jakość życia lub towarzyszących niedoborów, a dane nie pozwalają stwierdzić, że SIBO bezpośrednio wywołuje zaburzenia psychiczne.

    Co nerw błędny ma wspólnego z jelitami?

    Nerw błędny jest jedną z głównych dróg komunikacji między narządami wewnętrznymi a mózgiem. Przenosi informacje dotyczące m.in. pracy przewodu pokarmowego i uczestniczy w regulowaniu jego ruchliwości oraz wydzielania, dlatego stanowi ważny element osi jelito–mózg.

    Czy probiotyki mogą wpływać na nastrój?

    Niektóre szczepy probiotyczne mogą mieć wpływ na objawy depresyjne lub lękowe, ale wyniki zależą od użytego szczepu, dawki, długości stosowania i badanej grupy. Nie można więc zakładać, że każdy probiotyk poprawi nastrój ani wybierać preparatu wyłącznie na podstawie wysokiej liczby bakterii w kapsułce.

    Czy antybiotyki mogą wpływać na mózg przez zmianę mikrobioty?

    Antybiotyki mogą istotnie zmienić skład mikrobioty jelitowej, a mikrobiota uczestniczy w komunikacji z układem nerwowym. Jest prawdopodobne, że antybiotykoterapia może powodować zmiany nastroju czy funkcji mózgu – wpływ takich zmian na konkretną osobę jest jednak indywidualny.

    Zobacz także:

    Bibliografia:

    małgorzata szakuła ekspert dietetyki

    Małgorzata Szakuła

    Certyfikowany Specjalista Terapii Konopnych, Dietetyk

    Prowadzi konto @Konopny_dietetyk. Wspiera pacjentów z problemami jelitowymi, chorobami metabolicznymi, neurologicznymi, autoimmunologicznymi, tarczycy, a także małych pacjentów z zaburzeniami neurorozwojowymi.
    Konopnydietetyk.pl

    Komentarze

    Zostaw komentarz

    Pamiętaj, komentarze muszą zostać zatwierdzone, zanim zostaną opublikowane.